Echtscheiding: juridisch, psychologisch en pastoraal

De integrale benadering van een complexe realiteit

Echtscheiding is complex. Er zitten diverse kanten aan: moreel-theologische, maar bijvoorbeeld ook psychologische, juridische, cultureel-maatschappelijke en pastorale kanten. Predikanten/pastors hebben er steeds vaker mee te maken.

Velen merken bij zichzelf een zekere handelingsverlegenheid: wat zijn mijn taken en mogelijkheden als pastor? Je bent er primair voor de pastorale kant, maar krijgt beslist ook te maken met de vele andere aspecten.

De tweedaagse cursus Echtscheiding: juridisch, psychologisch, pastoraal wil pastores helpen de weg te vinden in deze complexe werkelijkheid door voor een integrale benadering te kiezen. De cursist krijgt vanuit het totaaloverzicht beter zicht op de eigen professionele rol in de drie fases van het pastoraat voor, tijdens en na een echtscheiding. Met adequate kennis van het juridische en psychologische aspect is de pastor beter in staat zijn eigen rol optimaal af te stemmen op die van advocaten, mediators en psychologen/hulpverleners.

Waarom deze cursus volgen?

  • Je eigen professionele pastorale rol kunnen afstemmen met die van advocaten, mediators en psychologen/hulpverleners.
  • Psychologische effecten herkennen die optreden bij een scheiding.
  • Juridische strijdpunten kunnen plaatsen en het juridische traject op hoofdlijnen kennen.
  • Het verschil tussen mediation en belangenbehartiging kennen en hierin kunnen adviseren en meedenken.
  • De rol van morele dilemma’s in pastoraat rond echtscheiding onderkennen.
  • Inzicht hebben in de verschillende fasen van pastoraat voor, tijdens en na echtscheiding.
  • Omgaan met gevoelens van verlies en rouw na een echtscheiding.
  • De ontwikkeling van pastoraal beleid in je gemeente kunnen behartigen.

Cursusprogramma

Dagdeel 1: echtscheiding – juridisch
Docent: Mr. drs. Anje Slootweg

Mr. drs. Anje Slootweg geeft vanuit haar jarenlange ervaring als echtscheidingsadvocaat en mediator inzicht in de maatschappelijke stand van zaken rond echtscheiding en de juridische keuzes en processen rond een echtscheiding. Speciale aandacht is er daarbij voor de mogelijkheden van mediation, de rol van de kerk en samenwerking tussen pastor, hulpverlener en advocaat/mediator.

  1. Statistieken
  2. Thema’s die geregeld moeten worden:
    • kinderen
    • alimentatie
    • verdeling
    • pensioenen
  3. Actuele ontwikkelingen bij voornoemde thema’s
    • Wetsvoorstel partneralimentatie
    • Wetsvoorstel gemeenschap van goederen
    • Wetsvoorstel meerouderschap
    • Wetsvoorstel omgangsregeling grootouders
  4. Specifieke christelijke thema’s:
    • christelijke opvoeding
    • scheiding van tafel/bed
    • verweer voeren tegen de scheiding
  5. De echtscheidingsprocedure op tegenspraak
  6. De overlegscheiding
  7. Mediation
  8. Financiering van de kosten
  9. Rol van de kerk
  10. Samenwerking pastor, hulpverlener, advocaat/mediator
  11. Bespreking stellingen

Dagdeel 2: echtscheiding – pastoraal
Docent: dr. Peter van de Kamp

Peter van de Kamp gaat met name in op vragen als: wat zijn de morele dilemma’s waarmee je te maken krijgt in pastoraat rondom echtscheiding? De trouwbelofte staat hoog in het kerkelijk vaandel, maar hoe kunnen we dan pastoraal omgaan met mensen die toch gaan scheiden? Dan gaat het niet alleen over de rol van de pastor, maar ook over die van de hele gemeente. Gescheiden mensen zijn dikwijls niet enthousiast over de pastorale begeleiding die ze ontvangen (hebben). Wat kan beter? Welke aandacht hebben kinderen daarbij nodig? Ook in christelijke relaties is het gevaar aanwezig dat een echtscheiding een vechtscheiding wordt. Wat kan de pastor doen om dat te voorkomen? Hoe gaan mensen om met gevoelens van verdriet en rouw na een echtscheiding?

  1. Moraal
    • Morele knelpunten rondom echtscheiding
    • De morele houding en doelstelling van de pastor bij het begeleiden van mensen in een echtscheiding
  2. Echtscheiding als verliesverwerking
    • Een echtscheiding is een optelsom van verlieservaringen
    • Echtscheiding is als rouw na een overlijden maar er zijn ook verschillen
  3. De pastorale praktijk rondom echtscheiding
    • Aandachtspunten voor het pastoraat vóór, tijdens en na de echtscheiding
    • Pastorale aandacht voor kinderen rondom echtscheiding

Dagdeel 3: echtscheiding – psychologisch
Docent: drs. Jannie Eijmael-Verkade

Drs. Jannie Eijmael Verkade gaat in op allerlei psychologische aspecten rond echtscheiding, met speciale aandacht voor eventuele betrokken kinderen. Met dit inzicht in de psychologische aspecten zijn predikanten/pastores in staat om het proces waarin mensen zitten te herkennen en pastorale steun te bieden. Ze leren daarbij om de positie van veelzijdige partijdigheid in te nemen en niet onbewust in het conflict te worden getrokken op een manier die geen recht doet aan de betrokkenen en een goede invulling van het pastoraat in de weg staat. Daarnaast worden pastores zich bewust van het belang om ouders te helpen zicht te houden op hun gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het welbevinden van de kinderen, ook na de echtscheiding.

  1. Psychologische achtergronden van relatieproblemen:
    • Uitleg over de interactiecirkels waarin echtparen verstrikt kunnen raken
    • Invloed van hechtingservaringen die leiden tot hechtingsstijlen
    • Invloed van individuele pathologie
    • Invloed van overgangen in gezinsfasen
    • Mogelijkheden en grenzen bij echtpaartherapie
  2. Als echtscheiding een feit wordt:
    • Invloed op ouderschap
    • Invloed op sociaal netwerk
    • Invloed op plaats in kerkelijke gemeente
    • Rouwen en betekenisgeving
  3. (V)echtscheiding, kinderen en hun loyaliteit:
    • Feiten over gevolgen van echtscheiding voor de kinderen
    • Consequenties voor de kinderen van vechtscheiding
    • Hulpaanbod voor ouders die in vechtscheiding vast blijven zitten
  4. Uitwisseling ervaringen en leerpunten

Dagdeel 4: echtscheiding – integratie in de praktijk (casuïstiek)
Docenten: mr. drs. Anje Slootweg en dr. Peter van de Kamp

Mr. drs. Anje Slootweg en dr. Peter van de Kamp dragen als cursusleiders zorg voor de integrale aanpak van echtscheidingsproblematiek vanuit juridisch, psychologisch en pastoraal perspectief tijdens de hele cursus en leiden tijdens het vierde dagdeel de bespreking van door deelnemers ingebrachte casussen.

  1. Inventarisatie (en selectie) van casus-materiaal
  2. Bespreking van casus-materiaal (vanuit integraal perspectief)

Opdrachten en certificering

  • Indienen casus en motivatie deelname cursus (uiterlijk 26 oktober 2018)
  • Bestudering verplichte literatuur
  • Eindopdracht: uitwerking van de ingediende casus (max. 5 A4) vanuit integraal perspectief, onder verwijzing naar de bestudeerde literatuur (uiterlijk 1 maart 2019)
  • Voorwaarde voor certificering (2,5 EC): actieve participatie beide cursusdagen en voldoende beoordeling van de eindopdracht

Verplichte literatuur

Juridisch

  • Anje Slootweg, ‘Minder alimentatie, meer druk’, Nederlands Dagblad, 1 februari 2016
  • Anje Slootweg, ‘Scheiden wordt nóg complexer’, Nederlands Dagblad, 22 april 2016
  • Anje Slootweg en Vera Bergkamp, ‘Meerouderschap: de oplossing? – debat tussen drs. Vera Bergkamp en mr. drs. Anje Slootweg’, in: Zicht, 42-1 (2016), 24-25 (themanummer ‘Geknutsel aan het gezin’)
  • Anje Slootweg, ‘Praktische informatie’, in: Anje Slootweg & Marian Leenman, Leven met scherven. Informatie- en verwerkingsboek bij echtscheiding, Heerenveen: Uitgeverij Sestra, 2017, 93-148 (56 pag.)

Psychologisch

  • Justine van Lawick, ‘Vechtscheidende ouders en hun kinderen’, in Systeemtherapie 24-3 (september 2012), p. 129-150 (22 pag.)
  • Alain de Botton, Weg van liefde, Amsterdam: Atlas Contact, 2017 (240 pag.)
    -> (Ook de bijdrage van Marian Leenman in Leven met scherven (2017) heeft zeker een psychologische kleur: zie hieronder Pastoraal.)

Pastoraal

  • Marian Leenman, ‘Verwerking’, in: Anje Slootweg & Marian Leenman, Leven met scherven. Informatie- en verwerkingsboek bij echtscheiding, Heerenveen: Uitgeverij Sestra, 2017, 9-90 (82 pag.)
  • Piet Vergunst (red.), Toch gescheiden. Over de complexiteit van een gebroken huwelijk, Boekencentrum: Zoetermeer, 2012, 49-139 (91 pag.)
  • Nelly Snels-Dolron, ‘Rouw bij (echt)scheiding’, in: Johan Maes & Harriëtte Modderman (red.), Handboek rouw, rouwbegeleiding, rouwtherapie. Tussen presentie en interventie, Tielt: Witsand Uitgevers, 2014, 694-719. (25 pag.)

Aanbevolen literatuur

  • Coert H. Lindijer, Scheiden en begeleiden. Een boek over pastoraat en scheiding, Den Haag: Voorhoeve, 1982 (189 pag.)
  • Douwe (D.J.) Steensma, Een exegetisch-ethische evaluatie, Amsterdam: Buijten & Schipperheijn, 2016 (250 pag.)

De docenten

Mr. drs. Anje M. Slootweg is advocaat en mediator bij BVD Advocaten, gevestigd in Barneveld, Veenendaal, Werkendam en Hardinxveld-Giessendam. Haar dagelijkse werklocatie is in Barneveld. Zij is al jaren specialist op het gebied van de juridische afwikkeling van echtscheidingen. Zij begeleidt zowel echtparen gezamenlijk als individuele echtgenoten in de juridische afhandeling van hun echtscheiding. De meeste van haar cliënten zijn christen. Anje heeft naast de rechtenstudie ook pedagogische wetenschappen gestudeerd en zal het belang van de kinderen dan ook altijd in het oog houden. Anje Slootweg publiceert regelmatig in het Nederlands Dagblad over actuele thema’s rond echtscheidingen. Daarnaast is eind 2017 een boek van haar hand uitgekomen met de titel ‘Leven met Scherven’, geschreven samen met Marjan Leenman van Stichting Schuilplaats.

Drs. Jannie Eijmael-Verkade is klinisch psycholoog/psychotherapeut bij de Ambulante Zorg van Eleos, gevestigd te Dordrecht. Zij is daar hoofdbehandelaar voor de Jeugdzorg en de Volwassenzorg en komt in beide posities in aanraking met partnerrelatieproblematiek en (v)echtscheiding en de gevolgen daarvan voor alle betrokkenen. Met het oog hierop heeft ze trainingen gevolgd over de EFT-aanpak van relatieproblemen. Bij Eleos hebben de meeste cliënten een christelijke achtergrond of er wordt door mensen bewust gekozen voor hulp vanuit Eleos vanwege de veiligheid die christelijke waarden als trouw en  verantwoordelijkheid kunnen bieden. Jannie heeft voor haar opleiding tot psychotherapeut en klinisch psycholoog eerst Orthopedagogiek gestudeerd. Zij werkte aansluitend op haar studie als Orthopedagoog voor leerlingen van Reformatorische scholen voor Voortgezet Onderwijs en gaf in dat kader trainingen aan docenten. Vanuit  Eleos is zij betrokken bij trainingen voor pastores die vanuit het kennisinstituut van Eleos en de Hoop georganiseerd worden.

Dr. Peter van de Kamp is docent Praktische Theologie (o.a. pastoraat) aan de Theologische Universiteit Kampen, waar hij ook als stagebegeleider en studentenmentor werkt. In 2013 publiceerde hij Verhalen om te leven. Levensverhalen in het pastoraat, een boek over narratief pastoraat. Verlieservaringen en rouwprocessen vormen één van zijn persoonlijke aandachtsgebieden.

Certificering

De cursus heeft een omvang van 2,5 EC (cursusdagen 12 uur; literatuurstudie [ruim 500 pag.] 42 uur; casus en eindopdracht 16 uur), reistijd is niet meegerekend. Om voor certificering in aanmerking te komen dient de cursist op alle onderdelen voldoende te worden beoordeeld.